Tam Cúc là gì? Luật chơi, 32 quân bài và cách kết chi tiết

Tam Cúc (三菊) là trò chơi bài lá dân gian quen thuộc của miền Bắc Việt Nam. Luật chơi đơn giản, bộ bài lại nhỏ, nên đây là trò gần như không thể thiếu trong những ngày Tết — người dân đồng bằng Bắc Bộ có thói quen trải chiếu đánh Tam Cúc trong lúc ngồi canh nồi bánh chưng chín. Bài viết này giải thích đầy đủ bộ quân, thứ tự lớn nhỏ, cách chia bài cho 2 – 4 người, luật ra bài và phần khó nhất với người mới: kết đôi, kết ba và đè.

Tam Cúc là gì?

Tam Cúc là trò chơi bài dân gian phổ biến ở miền Bắc Việt Nam, chơi bằng một cỗ bài riêng gồm 32 quân in hình các quân cờ tướng. Đây vốn là thú chơi của tầng lớp bình dân và được nhiều tầng lớp cùng chơi vì luật khá đơn giản, dễ học trong một ván.

Ngoài lúc rỗi rãi, Tam Cúc gắn liền với ngày lễ và ngày Tết. Theo ghi chép về trò chơi này, người chơi Tam Cúc chủ yếu là phụ nữ — vì bộ bài ít quân và ván ngắn — còn nam giới thường chơi Tổ Tôm nhiều hơn.

Tam Cúc cũng đi vào thơ ca Việt Nam. Hoàng Cầm có bài Cây Tam Cúc (sau được Phạm Duy phổ nhạc) với những câu quen thuộc “Tướng sĩ đỏ đen chui sấp ngửa”, còn Trần Đăng Khoa viết Đánh tam cúc mở đầu bằng “Đây là tướng ông / Chân đi hài đỏ”. Nhiều thành ngữ trong tiếng Việt hằng ngày cũng bước ra từ chính trò này, như “đi đêm”, “tứ tử trình làng” và “ngũ tử cướp cái”.

Bộ bài Tam Cúc: 32 quân, hai màu đỏ và đen

Cỗ bài Tam Cúc có 32 lá, chia thành 16 quân đỏ và 16 quân đen. Tên quân lấy theo cờ tướng, và chữ Hán in trên lá bài giống các quân cờ bên đen trong bàn cờ tướng.

Nói gọn: trong mỗi màu, Tướng chỉ có 1 lá, Tốt có 5 lá, các quân còn lại mỗi loại 2 lá.

Lá bài truyền thống làm bằng bìa mỏng, hình chữ nhật dài và hẹp, nền trắng, tên quân ghi bằng chữ Hán màu đen — riêng quân đỏ có thêm dấu son đỏ — kèm hình minh họa. Mặt sau của cả 32 lá giống hệt nhau, nên khi úp bài xuống chiếu thì không ai đoán được quân của người khác.

Thứ tự lớn nhỏ của các quân bài

Thứ tự từ lớn đến nhỏ trong Tam Cúc là:

Tướng > Sĩ > Tượng > Xe > Pháo > Mã > Tốt

Và một quy tắc thứ hai: hai quân cùng tên thì quân đỏ lớn hơn quân đen.

• Quân lớn nhất cả bộ là tướng ông (tướng đỏ).
• Quân nhỏ nhất cả bộ là tốt đen.

Đây là chỗ người mới hay nhầm nhất, nên cần nói rõ: thứ tự quân đứng trước màu sắc. Màu chỉ dùng để phân định khi hai quân cùng tên. Vì vậy tượng thâm (tượng đen) vẫn lớn hơn pháo đỏ — quân đỏ không tự động ăn được quân đen, mà chỉ ăn được quân đen cùng tên với nó.

Tên gọi riêng của một số quân bài

Một số quân trong Tam Cúc có tên gọi dân gian riêng, và bạn sẽ nghe những tên này ngay trên chiếu bài chứ không phải tên “trung tính”:

• Tướng ông — quân Tướng đỏ (vẽ vị tướng ngồi ghế, có cờ cắm sau lưng).
• Tướng bà — quân Tướng đen.
• Sĩ điều — quân Sĩ đỏ (vẽ vị quan đội mũ cánh chuồn, phía sau có một em bé đứng khoanh tay).
• Tượng hồng (hay tịnh hồng) — quân Tượng đỏ.
• Tượng thâm (hay tịnh thâm) — quân Tượng đen.

Các quân còn lại gọi theo tên kèm màu: xe hồng, pháo đen, mã đỏ, tốt đen…

Các bộ quân hợp lệ: đôi, ba, tứ tử, ngũ tử

Ngoài đánh lẻ từng quân, Tam Cúc cho phép đánh theo bộ. Có bốn bộ hợp lệ:

• Bộ đôi — hai quân cùng màu và cùng tên, ví dụ đôi Sĩ điều, đôi Pháo đen.
• Bộ ba — chỉ có đúng hai tổ hợp: Tướng – Sĩ – Tượng hoặc Xe – Pháo – Mã, và phải cùng màu. Bộ ba trên ăn bộ ba dưới.
• Tứ tử (còn gọi tứ quý) — bốn quân Tốt cùng màu.
• Ngũ tử (còn gọi ngũ quý) — cả năm quân Tốt cùng màu.

Điểm này nhiều hướng dẫn ghi thiếu, nên nhắc rõ: Sĩ – Tượng – Xe, Tượng – Xe – Pháo, Pháo – Mã – Tốt hay Tốt – Tốt – Tốt đều KHÔNG phải là bộ ba hợp lệ. Bộ ba trong Tam Cúc không phải là “ba quân liền nhau” như sảnh của bài Tây, mà là hai nhóm cố định đã nêu ở trên.

Số người chơi và cách chia bài

Tam Cúc chơi được 2, 3 hoặc 4 người. Khác với Tứ Sắc (nơi còn nọc bài để bốc), Tam Cúc chia hết toàn bộ quân bài cho những người tham dự chiếu bài — chia xong là không còn lá nào ở giữa.

• 4 người: mỗi người 8 lá (32 ÷ 4).
• 2 người: mỗi người 16 lá (32 ÷ 2).
• 3 người: 32 không chia hết cho 3, nên bắt buộc phải bỏ bớt quân trước khi chia.

Với ván 3 người có hai cách bỏ quân truyền thống, và cả hai đều được dùng:

1. Bỏ 1 tốt đỏ và 1 tốt đen → còn 30 lá, mỗi người 10 lá.
2. Bỏ 5 quân: tướng ông, tướng bà, 1 sĩ điều, 1 tốt đỏ và 1 tốt đen → còn 27 lá, mỗi người 9 lá.

Vì đây là điểm khác nhau giữa các hội chơi, hãy thống nhất bỏ theo cách nào trước khi chia bài.

Bắt cái: ai được ra bài đầu tiên

Đầu ván, một người trộn bài và một người bắt cái (rút một lá bất kỳ). Cách xác định nhà cái như sau: đếm theo chiều tay phải của người bắt cái, đọc lần lượt Tướng → Sĩ → Tượng → Xe → Pháo → Mã → Tốt. Lá bài bắt được tên là gì thì dừng ở người ứng với tên đó, và người này là nhà cái.

Nhà cái được chia bài đầu tiên và được ra bài đầu tiên.

Cách chơi một vòng bài

Người cầm cái ra bài và gọi bài — “một cây”, “đôi cây” hay “ba cây”. Những người còn lại phải ra đúng số cây bài tương ứng: gọi một cây thì mỗi người ra một lá, gọi đôi thì mỗi người ra hai lá.

Bài được ra úp mặt phải xuống chiếu nên chưa ai nhìn thấy quân của ai. Khi mọi người đã ra đủ bài, người gọi bài lật bài trước, rồi lần lượt đến những người bên cạnh. Ai có bài lớn nhất thì ăn được lượt đó và giành cái — tức trở thành người gọi bài ở vòng sau.

Một chi tiết rất đặc trưng của Tam Cúc: người chơi được phép “chui bài” — chịu thua lượt đó và không lật bài lên, để khỏi lộ những quân mình đang giữ. Số bài thua theo cách này gọi là rác và bị bỏ đi. Chui bài là cách giấu lực lượng, đổi một lượt thua lấy lợi thế thông tin ở các vòng sau.

Luật cấm ở lượt gọi đầu tiên

Ở lượt gọi đầu tiên của ván, người ra bài không được dùng những quân lớn nhất. Luật này được truyền lại bằng khẩu quyết, và khác nhau tùy số người chơi:

• Ván 2 hoặc 4 người — “cấm tướng, cấm sĩ, lấy tượng cầm đầu”: quân lớn nhất được phép ra là tượng hồng.
• Ván 3 người — “cấm sĩ, cấm tượng, lấy xe cầm đầu”: quân lớn nhất được phép ra là xe hồng.

Người nào ra tướng hay sĩ ở lượt này là phạm luật và không được quyền ăn lượt đó.

Tứ tử trình làng và ngũ tử cướp cái

Vì việc một người cầm đủ bốn hoặc năm quân Tốt cùng màu rất hiếm khi xảy ra, Tam Cúc dành riêng cho trường hợp này một luật thưởng:

• Ván 2 hoặc 4 người: có tứ tử thì “tứ tử trình làng” — hạ nhóm bốn quân Tốt đó xuống chiếu và được ăn, nhưng không được làm cái. Có ngũ tử thì được cướp cái và trình làng bất cứ lúc nào.
• Ván 3 người: có tứ tử là được trình làng bất kỳ lúc nào và cướp cái. Ván 3 người không thể có ngũ tử, vì đã bỏ đi một tốt đỏ và một tốt đen khi chia bài.

Lưu ý: tứ tử trình làng hay ngũ tử cướp cái không được tính là lượt gọi đầu tiên. Luật cấm tướng/cấm sĩ ở trên vẫn còn hiệu lực sau lượt này.

Kết đôi, kết ba và “đè”

Phần hấp dẫn nhất của Tam Cúc nằm ở vòng cuối. Đến vòng bài cuối cùng trước khi hết quân, người cầm cái gọi đôi Tốt đen — đúng nhóm quân có giá trị thấp nhất trong cả bộ bài. Nếu vẫn thắng được lượt đó thì gọi là kết đôi.

Nếu kết thúc ván mà gọi được ba quân xe – pháo – mã (đen hoặc đỏ) thì gọi là kết ba.

Ngược lại, nếu người cầm cái định kết bằng xe – pháo – mã đen mà người khác lại đang giữ xe – pháo – mã đỏ để ăn, thì người kia đè được cú kết đó.

Nói cách khác, kết là một nước đi cố ý mạo hiểm: bạn chốt ván bằng những quân yếu nhất trên tay, nên chỉ ăn khi chắc chắn không còn ai đủ bài để đè. Đánh đúng thì được cộng điểm thưởng, đánh hụt thì chính người đè được cộng.

Cách tính điểm

Cách xếp hạng cơ bản rất đơn giản: ai ăn được nhiều lá bài nhất thì xếp thứ nhất, rồi đến thứ hai, thứ ba.

Ngoài ra, kết đôi và kết ba được cộng thêm điểm vào lúc tổng kết cuối mỗi ván, và người đè được cú kết cũng được cộng điểm. Điều quan trọng cần biết: giá trị điểm thưởng thay đổi tùy từng nơi chơi và từng hội chơi — Tam Cúc không có một biểu điểm chuẩn dùng chung cho cả nước.

Một cách tính hay được nhắc đến, chỉ nên xem là ví dụ tham khảo:

Với cách tính này, nhóm quân dùng để kết ăn thêm phải là đôi, ba hoặc tứ tử màu đen. Vì mỗi hội chơi một khác, hãy thống nhất biểu điểm ngay từ ván đầu.

“Đi đêm” là gì?

Đi đêm là cách hai người chơi tráo đổi quân bài với nhau sao cho có lợi cho cả hai bên, để mỗi người gom được nhiều nhóm quân hơn. Khi đi đêm, các quân bài được úp mặt phải xuống chiếu để tên quân trao đổi vẫn được giữ kín với những người còn lại.

Không phải hội chơi nào cũng cho phép đi đêm, nên đây cũng là một luật cần thống nhất trước ván. Chính từ nước đi này mà cụm “đi đêm” đi vào tiếng Việt với nghĩa thỏa thuận ngầm giữa hai bên.

Các trò chơi bài dân gian khác

Nếu bạn quan tâm tới các trò bài truyền thống của người Việt, có thể đọc thêm:

• Tứ Sắc — bộ bài riêng 112 lá in quân cờ tướng, chia bốn màu.
• Tổ Tôm — bộ bài 120 lá, luật phức tạp hơn hẳn Tam Cúc.
• Bài Chắn — rút gọn từ Tổ Tôm, rất phổ biến ở miền Bắc.
• Bài Tấn — tên Việt của Durak, chơi bằng bài Tây với một chất chủ.
• Tiến Lên Miền Nam và Tiến Lên Miền Bắc.
• Phỏm (tá lả), Sâm Lốc và Mậu Binh.
• Bầu cua tôm cá — trò xúc xắc gắn với ngày Tết.

Chơi có trách nhiệm

Bài viết này chỉ mang tính thông tin về luật chơi, không phải tư vấn pháp lý. Tại Việt Nam, đánh bạc ăn tiền là hành vi bị pháp luật cấm với phần lớn người dân — bạn có thể đọc thêm ở bài quy định pháp luật về cờ bạc.

Hãy xem Tam Cúc như một trò chơi giải trí ngày Tết: chỉ dành cho người từ 18 tuổi trở lên, không xem cờ bạc là nguồn thu nhập, và không cố gỡ khi thua. Tìm hiểu thêm về cờ bạc có trách nhiệm, hoặc tìm hỗ trợ tại GamblingTherapy.org nếu bạn hoặc người thân gặp vấn đề với cờ bạc.

Có chơi được Tam Cúc ăn tiền tại sòng bạc trực tuyến không?

Không. Tam Cúc dùng bộ 32 quân lấy từ cờ tướng, không phải bộ bài tây 52 lá, nên các sòng bạc trực tuyến có giấy phép mà chúng tôi đánh giá không có Tam Cúc trong sảnh game. Những trò bài bạn thực sự tìm thấy ở đó là baccarat, blackjack, poker và một vài biến thể bài châu Á. Muốn đối chiếu các trò bài chơi ăn tiền cùng những sòng bạc cung cấp chúng, xem trang game bài đổi thưởng rút tiền mặt. Chỉ dành cho người từ 18 tuổi.